فقدان عزیزان، تجربهای جانکاه و فراگیر است که در تمام فرهنگها و جوامع، با آداب و رسوم ویژهای همراه است. در دین مبین اسلام، علاوه بر اندوه و سوگواری، مجموعهای از تکالیف و وظایف بر عهده بازماندگان متوفی قرار میگیرد که انجام صحیح و دقیق آنها تا چهلم میت و حتی بعد از آن، نه تنها حقوق درگذشته را ادا میکند، بلکه به آرامش و تسلی خاطر بازماندگان نیز کمک شایانی مینماید.
این وظایف، در واقع پلی هستند بین دنیای زندگان و جهان آخرت، و نشاندهنده توجه اسلام به حقوق انسانها حتی پس از مرگ. از جمله این تکالیف، میتوان به پرداخت دیون متوفی، انجام مراسم کفن و دفن با رعایت آداب شرعی، خواندن نماز میت به عنوان دعایی برای آمرزش او، عمل به وصیتهای قانونی و شرعی، و در نهایت، تقسیم عادلانه ارث بین وراث اشاره کرد.
اعمال میت تا چهلم
هر یک از این وظایف، دارای اهمیت و ظرافتهای خاص خود است و نیازمند آگاهی و دقت بازماندگان در انجام آنها میباشد. کوتاهی در هر یک از این موارد، میتواند منجر به تضییع حقوق افراد و ایجاد مشکلات و اختلافات بعدی شود. در ادامه، به بررسی تفصیلی هر یک از این وظایف خواهیم پرداخت، تا بازماندگان با آگاهی کامل از مسئولیتهای خود، بتوانند به بهترین شکل ممکن به آنها عمل نمایند و در این مسیر دشوار، گامی در جهت رضایت خداوند و آرامش روح درگذشته بردارند. این اقدامات، نه تنها ادای دین به فرد فوت شده است، بلکه فرصتی است برای بازماندگان تا با عمل به آموزههای دینی، پیوند خود را با ارزشهای معنوی مستحکمتر سازند.
قبل از هرچیز باید گفت پس از فوت افراد اعمالی که بر شانه¬های بازماندگان سنگینی میکند به دو دسته تقسیم میشوند :
- اعمال واجب
- اعمال مستحب
پیشنهاد ما مطالعه بیشتر >>>روز چهلم مرده چه اتفاقی برای مرده می افتد ( چرا چهل میگیرند
اعمال واجب میت تا چهلم
پرداخت دیون : پرداخت دیون میت، اولویت مطلق دارد. دیون شامل قرضها، مهریه همسر (اگر پرداخت نشده باشد)، حقوق معوقه کارگران یا طلبکاران، اجارههای پرداخت نشده، و هرگونه بدهی مالی است که میت به دیگران داشته است. برای پرداخت دیون، ابتدا باید فهرستی از تمام بدهیها تهیه شود و سپس از داراییهای میت، این بدهیها پرداخت شوند. اگر دارایی میت کافی نباشد، بازماندگان وظیفهای برای پرداخت از اموال شخصی خود ندارند، اما توصیه میشود برای آرامش روح میت و ادای حقالناس، در حد توان اقدام کنند. اگر دیون میت بیشتر از دارایی او باشد، طلبکاران باید با توافق یکدیگر، سهمی از دارایی را دریافت کنند یا بخشی از طلب خود را ببخشند.
کفن و دفن : کفن و دفن میت باید با رعایت آداب شرعی انجام شود. غسل دادن میت، پیچیدن او در کفن سفید، خواندن نماز میت، و دفن او در قبرستان مسلمانان از جمله این آداب است. هزینه کفن و دفن نیز از داراییهای میت پرداخت میشود. قبر باید به گونهای باشد که بدن میت در آن محفوظ بماند و مورد احترام قرار گیرد. هنگام دفن، مستحب است تلقین خوانده شود و بازماندگان برای آمرزش میت دعا کنند.
نماز میت : نماز میت یک واجب کفایی است و باید قبل از دفن، بر پیکر میت خوانده شود. این نماز، دعا و طلب مغفرت برای میت است و در آن از خداوند میخواهیم که او را مورد رحمت خود قرار دهد. در نماز میت، نیازی به رکوع و سجده نیست و با خواندن تکبیرات و دعاها، نماز به پایان میرسد.
وصیت : اگر میت وصیتی داشته باشد که شرعی و قانونی باشد، اجرای آن بر بازماندگان واجب است. وصیت میتواند شامل تعیین نحوه تقسیم ارث، انجام امور خیریه، یا سپردن مسئولیتهایی به افراد خاص باشد. وصیت باید کتبی باشد و توسط شاهدان تأیید شود. البته، وصیت فقط در مورد یک سوم دارایی میت نافذ است و بیشتر از آن، نیاز به اجازه وراث دارد. وصیت نباید مخالف با احکام شرع باشد و نباید باعث تضییع حقوق وراث شود.
تقسیم ارث: پس از پرداخت دیون و اجرای وصیت، تقسیم ارث بین وراث طبق قوانین ارث در اسلام واجب است. قوانین ارث در اسلام، سهم هر یک از وراث را مشخص کرده است و باید بر اساس آن، دارایی میت بین آنها تقسیم شود. محاسبه سهم هر یک از وراث، نیازمند دانش و تخصص در این زمینه است و بهتر است از یک کارشناس حقوقی یا عالم دینی کمک گرفته شود .
بهترین خیرات برای اموات تا چهلم
-
قرائت قرآن و هدیه ثواب به روح متوفی
چگونگی انجام: پس از وضو، با نیت خالص قرآن تلاوت کنید.
سورههای ویژه: سورههای یس (برای شفاعت)، واقعه (برای رفع فقر قبر)، و ملک (برای نجات از عذاب قبر) اهمیت بیشتری دارند.
- هدیه ثواب: پس از خواندن، دعایی مانند «اللَّهُمَّ اجْعَلْ ثَوَابَ مَا قَرَأْتُهُ لِفُلَانِ بنِ فُلَانٍ»(خدایا ثواب این قرائت را به فلان شخص برسان) بخوانید.
- توصیه: بهتر است در شب جمعه، روزهای پنجشنبه، یا مراسم چهلم این سورهها خوانده شوند.
2. صدقه دادن به نیت متوفی
انواع صدقه :
– نقدی: کمک مالی به فقرا، سادات، یا مؤسسات خیریه.
– غیرنقدی: دادن غذا، لباس، کتاب، یا پرداخت هزینههای درمانی نیازمندان.
– نحوه نیت: هنگام دادن صدقه بگویید: «هذا الصَّدَقَةُ عَنْ فُلَانٍ بنِ فُلَانٍ» (این صدقه برای فلان شخص است).
– ثواب بیشتر: صدقه در روزهای خاص (مثل عرفه، جمعه) یا به صورت مخفیانه ارزش بیشتری دارد.
3. نماز و روزه برای درگذشته
- نماز قضا: اگر متوفی نماز قضا داشت، ولی یا فرزندش میتواند آن را به نیابت بخواند.
- نماز مستحبی: مانند « نماز وحشت (لیلة الدفن) یا نماز هدیه (2 رکعت با نیت ثواب برای متوفی)
- روزه قضا: اگر میت روزه واجب داشت، ولی یا نزدیکانش میتوانند قضای آن را بگیرند.
- روزه مستحبی: روزههایی مانند « روزه سهشنبه و پنجشنبه » را میتوان به نیت متوفی گرفت.
4. زیارت ائمه (ع) و اماکن مقدس به نیت میت
زیارت عتبات : سفر به کربلا، نجف، مشهد، یا حرم امامان (ع) و خواندن زیارتنامه مخصوص.
زیارت از راه دور : اگر امکان سفر نیست، میتوان «زیارت جامعه کبیره» یا «زیارت عاشورا» را خواند.
دعا برای میت : پس از زیارت، دعایی مانند «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ» (خدایا او را بیامرز و رحمت کن) بخوانید.
((اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ، وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مُدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَاراً خَيْراً مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلاً خَيْراً مِنْ أَهْلِهِ، وَزَوْجاً خَيْراً مِنْ زَوْجِهِ، وَأَدْخِلْهُ الجَنّةَ، وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ [وَعَذَابِ النَّارِ]))[1].
(بار الها! او را ببخش، و بر او رحم كن، و عافيت نصيبش بگردان، و از وى گذشت كن. الهى! ميهمانى او را گرامى بدار، و قبرش را وسيع بگردان، و او را با آب و برف و تگرگ بشوى، و از گناهان، چنان پاكش بگردان كه لباس سفيد را از آلودگى، پاك و تميز میگردانى. پروردگارا! به او خانه اى بهتر از خانه اش، و خانواده اى بهتر از خانواده اش، و همسرى بهتر از همسرش، عنايت بفرما، و او را وارد بهشت كن، و از عذاب قبر و دوزخ پناهش ده).
157/2 ((اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا، وَشَاهِدِنَا، وَغَائِبِنَا وَصَغِيْرِنَا وَكَبِيْرِنَا، وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا. اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى اْلإِسْلاَمِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى اْلإِيْمَانِ، اللَّهُمَّ لاَ تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَلاَ تُضِلَّنَا بَعْدَهُ.
(الهى! زنده و مرده، حاضر و غايب، كوچك و بزرگ، مرد و زن ما را مورد آمرزش قرار دهد، يا الله! هركسى را از ميان ما زنده نگه میدارى بر اسلام زنده اش نگاه دار، و هركسى را ميرانى بر ايمان بميران. بار الها! از اجر اين متوفّى ما را محروم مگردان، و بعد از وى ما را گمراه نكن).
اللَّهُمَّ إِنَّ فُلاَنَ بْنَ فُلاَنٍ فِيْ ذِمَّتِكَ، وَحَبْلِ جِوَارِكَ، فَقِهِ مِنْ فِتْنَةِ الْقَبْرِ وَعَذَابِ النَّارِ، وَأَنْتَ أَهْلُ الْوَفَاءِ وَالْحَقِّ، فَاغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُوْرُ الرَّحِيْمُ))
يا الله! همانا فلان پسر فلان در امان و پناه تو است، پس او را از فتنه ى قبر و عذاب دوزخ نجات بده، بدون شك تو اهل وفا و حقّ هستى. الها! او را ببخشاى و بر وى رحم كن، همانا تو بخشاينده و مهربانى
اللَّهُمَّ عَبْدُكَ وَابْنُ أَمَتِكَ احْتَاجَ إِلَى رَحْمَتِكَ، وَأَنْتَ غَنِيٌّ عَنْ عَذَابِهِ، إِنْ كَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِيْ حَسَنَاتِهِ، وَإِنْ كَانَ مُسِيْئاً فَتَجَاوَزْ عَنْهُ
اين شخص بنده ى تو و فرزند كنيز تو است كه به رحمت تو نيازمند است، و تو از عذاب دادن او بى نيازى، اگر نيكوكار است بر نيكىهايش بيفزاى، و اگر بدكار است از او گذشت بفرما
5. اطعام و پذیرایی از عزاداران
انواع اطعام:
پذیرایی در مراسم سوم، هفتم، چهلم « با غذاهایی مانند : خرما، حلوا، یا غذای گرم» .
توزیع غذا بین فقرا به صورت نذری.
نحوه نیت: هنگام پخت و پخش غذا، نیت کنید که ثواب آن به روح متوفی برسد.
6. کارهای خیر عامالمنفعه تا چهلم
ساخت بناهای خیریه: مانند « مسجد، مدرسه، بیمارستان، یا کتابخانه» به نام متوفی.
کمک به پروژههای عامالمنفعه: مشارکت در ساخت «پل، چاه آب، یا کمک به مؤسسات خیریه. »
وقف: اگر امکان دارد، بخشی از مال را وقف امور خیر کنید.
7. دعا و استغفار برای متوفی
دعاهای ویژه:
– «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ عَافِهِ وَ اعْفُ عَنْهُ»
– دعای «اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اَنْ تُصَلِّيَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تَغْفِرَ لِفُلانٍ»
– تسبیحات و استغفار: گفتن «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ» به نیابت از میت.
8. حفظ احترام و پرهیز از گناهان
پرهیز از گناهان کبیره: مانند ” غیبت، تهمت، اسراف، و بیاحترامی به والدین” .
رعایت ادب در سوگواری : پرهیز از ” شادیهای نامشروع، موسیقی حرام، و رفتارهای ناشایست” .
توصیه اخلاقی: سعی کنید در این ایام ” صبر پیشه کنید و به یاد متوفی کارهای نیک انجام دهید” .
نظرات کاربران نینی سایت درباره بهترین خیرات برای میت
-
یک کاربر در تاپیک «قشنگترین و جالبترین خیرات برای اموات چیست» نوشته است:
«نماز و قرآن و فاتحه»
-
همان کاربر در ادامه میگوید:
«به نیتشان وقف انجام بدین یا صدقه جاریه بدین. به نیتشان توی ساخت مسجد و حسینیه و مدرسه شرکت کنین …»
-
کاربر دیگری پیشنهاد میدهد:
«دادن همون خیراتای خوراکی به افراد واقعا نیازمند، کودکان کار» Ninisite+1
-
در یک تاپیک دیگر کاربری نوشته:
«وقتی یه گرسنه رو سیر میکنم، اون دعای خیری که برات میکنه و از تو به خداوند خوب میگه، روح امواتت رو خرسند میکنه و …» Ninisite
-
بعضی بر این باورند که «خیرات مادی» مثل صدقه، اطعام فقرا، یا کمک به نیازمندان، به همراه «دعاء و قرآن» بیشترین تأثیر را دارند.
-
یکی از کاربران تأکید میکند:
«خیرات معنا دارد اگر واقعی باشد — کمک به یک نیازمند بهتر است تا خیرات صرفاً تشریفاتی یا ظاهری.»
نتیجهگیری
این اعمال نهتنها برای ” آمرزش و آرامش روح متوفی” مفیدند، بلکه برای ” بازماندگان” نیز پاداش اخروی دارند. بهترین زمان برای انجام آنها “تا چهلمین روز فوت” است، اما برخی اعمال مانند ” صدقه و دعا ” همیشه سفارش شدهاند.
